Εν αρχή ην το πυρ

Στον Αισχυλικό μύθο αναφέρεται ο Γιάννης Φωκάς τονίζοντας τη σημασία του Προμηθέα ως φορέα της ανθρώπινης σοφίας. Το μεγαλοδιάστατο έργο του ύψους 3 μέτρων αποτελείται από τρία ζωγραφικά τελάρα τα οποία στηρίζονται σε μια λιτή επιφάνεια σιδήρου, στοιχειοθετώντας ένα ενιαίο εικαστικό σύνολο. Η λαμαρίνα προβάλλει στο κέντρο του έργου και περιβάλλεται από τις τρεις πλευρές της - την πάνω και τις δύο πλαϊνές - από τους πίνακες οι οποίοι σχηματοποιούν ένα κεφαλαίο Π, το αρχικό γράμμα του ονόματος του Προμηθέα αλλά και της λέξης πυρ.

Η ένθετη σιδερένια επιφάνεια - υλικό που ενσωματώνει στις συνθέσεις του, σποραδικά, από το 1990 ξεκινάει από το δάπεδο της αίθουσας τέχνης Titanium Yiayiannos Gallery δημιουργώντας την εντύπωση της πόρτας: μιας πόρτας που οδηγεί στη γνώση και την αυτογνωσία. Πέντε μικρές κυκλικές τρύπες - τοποθετημένες κεντρικά, κατακόρυφα και με απόλυτη γεωμετρική τάξη - διασπούν την επιφάνεια του σιδήρου, παρακινώντας τον θεατή να κοιτάξει πίσω από το έργο μόνο και μόνο για να βρεθεί αντιμέτωπος με το ερεβώδες κενό. Για να φτάσει κανείς στη γνώση, δεν αρκεί να κοιτάξει απλά πέρα από το σιδερένιο τείχος αλλά να διασχίσει μια πορεία επίπονη και κοπιαστική.

Το γιγάντιο γράμμα του ελληνικού αλφαβήτου σφύζει από ζωντάνια, χρώμα, ύλες και παλίμψηστες ανάγλυφες ματιέρες. Στο ζωγραφικό πεδίο ίπτανται διάφορα αφηρημένα σχήματα, χαρακτηριστικά της πρόσφατης εργασίας του Φωκά: είναι φόρμες εμπνευσμένες από προσωπικά αντικείμενα που βρίσκονται στο ατελιέ του καλλιτέχνη άδεια ή γεμάτα σωληνάρια μπογιάς, πινέλα, κ.λ.π. τα οποία μεταλλάσσονται σε αφηρημένες εικόνες μη αναγνωρίσιμες ακόμα και από τον πιο μυημένο θεατή. Τα ανεικονικά σχήματα που αποποιούνται τους νόμους της βαρύτητας και πλανώνται ελεύθερα στο κιτρινωπό φόντο των τελάρων συνθέτουν μια κρυπτογραφημένη αυτοβιογραφική αναφορά, εμπλέκοντας τον παρόντα με τον παρελθόντα χρόνο.

Η πόρτα της γνώσης περιβάλλεται από κόκκινο χρώμα, προσδίδοντας στο έργο μια ακόμα εννοιολογική διάσταση και επισημαίνοντας την Αισχυλική πτυχή του μύθου βάση της οποίας η φωτιά είναι αυτή που ανοίγει το δρόμο στον πολιτισμό.

Ο Φωκάς μορφολογικά συνταιριάζει τα αντίθετα: την καθαρά χειρονομιακή ζωγραφική με τη βιομηχανική γεωμετρική αισθητική των μινιμαλιστών. Η συνύφανση των ακραίων μορφολογικών αντιθέτων είναι μια εμφανής αναφορά στον Ηράκλειτο. Ο Φωκάς μετατρέπει συμβολικά σε οπτική εικόνα τις φιλοσοφικές ιδέες του μεγάλου στοχαστή της Ιωνίας ο οποίος πρέσβευε ότι η άνω και κάτω οδός είναι μία.

Ο Προμηθέας ήταν πολύ αγαπητός απ' το λαό της Αττικής. Μαζί με τον Ήφαιστο, ο οποίος ήταν επιπλέον ο θεός του εγκόσμιου πυρός των ηφαιστείων, θεωρείτο προστάτης των μικροβιοτεχνών και ιδιαίτερα των αγγειοπλαστών του Κεραμεικού. Κατά τον Παυσανία (Φωκικά 10.4.4), ο Προμηθέας είχε κατασκευάσει το ανθρώπινο γένος από πηλό, ήταν με άλλα λόγια ο ίδιος ταυτόχρονα κεραμοποιός και Πλάστης. Στους κεραμείς αναφέρεται και ο Ησίοδος στο Έργα και Ημέραι, και τατάσσοντάς τους ως ξεχωριστή εργασιακή ομάδα, κάτι φυσικό άλλωστε αν αναλογιστούμε τα υπέροχα αγγεία που έχουν διασωθεί από την γεωμετρική Ελλάδα της εποχής του.
Μπια Παπαδοπούλου,
Ιστορικός Τέχνης, Κριτικός και Επιμελήτρια Εκθέσεων,
2003